Stop de onzinberichten over voedingsmiddelen

Stop de onzinberichten over voedingsmiddelen

In maart verscheen het persbericht met de titel 'Regular chocolate eaters are thinner'. Daar hadden (wetenschaps)journalisten wel oor naar. Het onderzoek werd in talloze media aangehaald – op de ene plek wat subtieler dan op de andere - en op twitter stond het dagenlang bol van blije vrouwen.

De werkelijkheid, uitgeplozen door een Amerikaanse arts en blogger, was anders. Het ging om dikke mensen, waarvan gevraagd werd hoeveel ze consumeerden van bepaalde voedingsmiddelen, waaronder chocola. Ook werden BMI en lichamelijke activiteit gemeten, werd wat statistiek op de data losgelaten, en bleek dat de dikkerds die chocolade aten net iets minder dik waren. Beroepscriticus Hans van Maanen schreef hierover al in de Volkskrant dat het ‘onderzoek dunner was dan de chocolade-eters’, maar of deze nuancerende opmerkingen zijn gehoord valt te betwijfelen, aangezien de positieve berichten over chocolade talrijker en makkelijker toegankelijk waren dan de nauwkeurigere beschouwingen. 

Voedingsonderzoek

Dit is niet de eerste wankele voedingsclaim waarover uitgebreid wordt geschreven in de media. Voedingsonderzoek is hot, want we willen allemaal weten waarom sommige mensen nooit een grammetje aankomen, terwijl anderen al dik worden door alleen maar naar een gebakje te kijken. Of waarom Japanners minder vaak kanker krijgen dan Amerikanen. En waarom Fransen met hun vette eten en flinke hoeveelheden wijn (de French paradox) toch gezond oud worden. Voedingswetenschappers doen overal ter wereld onderzoek om dergelijke vragen te beantwoorden. In grote bevolkingsonderzoeken houden ze precies in de gaten wat mensen eten en bepalen ze dingen als gewicht, BMI, bloeddruk, bloedsuikerwaarden, het voorkomen van ziektes en algemene gezondheidsstatus. Bij andere onderzoeken krijgen proefpersonen een bepaalde soort boter te eten, dagelijks een probiotisch drankje te drinken, of speciale voedingssupplementen, en wordt het effect daarvan gemeten.

De onderzoekers hopen daarmee verschillen aan te tonen tussen mensen die veel of weinig chocola eten, van radijsjes houden of juist niet, wekelijks vis eten of nooit, de boter met of zonder dat speciale vetzuur te hebben gegeten, en ga zo maar door. Wie veel mensen observeert en veel metingen doet vindt altijd wel ergens een verschil, wat de onderzoekers dan natuurlijk graag publiceren. Enthousiaste persafdelingen maken daar vervolgens mooie persberichten bij, wat leidt tot ongenuanceerde koppen als “Chocola eten maakt dun“, Vis verkleint de kans op darmkanker”, “Stof in appels en uien voorkomt bloedprop”, “Zwarte peper als vetbestrijder” en “Knoflook effectiever dan antibiotica”.

Biologische mechanismen

Meestal zijn de effecten van de voedinsgmiddelen helaas echter niet zo zwart/wit als ze in de media worden weergegeven. Vaak gaat het om stoffen uit voedingsmiddelen, die in laboratorium-condities inderdaad bepaalde effecten hebben. Dit zijn belangrijke stappen om te kunnen begrijpen waarom knoflook zo gezond is, en er is hoop dat zo´n bevinding uiteindelijk kan leiden tot toepassingen. Maar zo ver is het meestal nog lang niet. Het kan best waar zijn dat knoflook gezond is, maar via welk biologisch mechanisme dat in een heel lichaam werkt is vaak nog behoorlijk onduidelijk. Welke gezonde stoffen in voedingsmiddelen hun claims kunnen waarmaken is samengevat in deze mooie infographic.

Wankele claims als harde waarheden

Toch komen wankele claims als een harde waarheden in de krant. Een nieuwe hoogleraar Moleculaire Voeding van de Wageningen Universiteit, professor Sander Kersten, heeft hier kritiek op. Hij moppert niet zozeer op de journalisten die zulke artikelen schrijven, maar op de wetenschappers zelf. In zijn oratie roept hij zijn collega´s op terughoudend te zijn met het schrijven van te positieve persberichten over voedingsonderzoek waarvan het biologische mechanisme nog niet duidelijk is. Hij wil voorkomen dat de voedingswetenschappen een slecht imago krijgen door onjuiste, of slechte voedingsclaims die breed worden uitgemeten in de media. Onderzoekers zouden beter moeten nadenken wat wérkelijk de biologie is achter de verbanden tussen een voedingsmiddel en een gezondheidsaspect, voordat ze een jubelend persbericht de wereld insturen. Door openlijk met de boze vinger naar de onderzoekers te wijzen hoopt hij toekomstige chocolade-onzin te voorkomen.  

Meestal krijgen journalisten de “schuld” van ongenuanceerde berichtgeving in de media en het klakkeloos overschrijven van persberichten. Maar in een tijd van waarin nieuws vaak gratis is en de snelste website de meeste lezers krijgt, hebben alleen journalisten van kwaliteitskranten de tijd om onderzoek goed door te lichten. Zo komen slechte voedingsclaims met chocoladeletters op het internet te staan, en leest slechts een selecte groep mensen de genuanceerde waarheid in een betaalde krant. Als, zoals Kersten voorstelt, onderzoekers met dit in hun achterhoofd iets langer nadenken voor ze een kop boven een persbericht schrijven, kan er een hoop onzin in de media voorkomen worden.

Dit artikel verscheen op VK opinie voor Sciencepalooza. 

Worden vrouwen ooit sneller dan mannen?

In 2004 werd voorspeld dat in de toekomst vrouwen sneller zouden zijn dan  mannen op de 100 meter sprint (zie bijvoorbeeld hier). Dit zou gebeuren op of nabij de Olympische Spelen van 2156: de vrouw in kwestie zou de 100 meter in 8,079 seconden afleggen, tegenover een man in 8,098 seconden. Een miniscuul verschil maar genoeg voor een grote overwinning van het vrouwelijke geslacht. Dit werd voorspeld omdat de toptijden van vrouwen de afgelopen jaren sneller gedaald waren dan de mannelijke toptijden. Als deze trend voort zou zetten, zouden dus in 2156 de eerste vrouwen de mannen voorbij lopen. Het onderzoek werd toen al met de nodige scepcis ontvangen, en er verschenen al meerdere studies die lieten zien dat het de verschillen tussen mannen en vrouwen niet steeds kleiner werden, maar deze "gender gap” aan het stabiliseren is (zie bijvoorbeeld een commentaar op de website van Nature). 

Ook onderzoekers van de faculteit Economie uit Maastricht geloofden niet dat vrouwen ooit sneller zullen worden dan mannen. Zij bekeken het verkleinen van de “gender gap” echter vanuit een heel andere persperctief: de economie. De onderzoekers selecteerden tien sportonderdelen waarin het verschil in prestatie tussen mannen en vrouwen de afgelopen decennia duidelijk kleiner is geworden: 100 meter sprint, 800 meter sprint, de marathon, hink-stap-sprong, polsstokhoogspringen, verspringen, hoogspringen, 100 en 1500 meter zwemmen (vrije slag) en 500 meter schaatsen. Ze berekenden bij al deze onderdelen de “Gender World Record Ratio” (GWRR) – de verhouding tussen de mannentoptijd en de vrouwentoptijd (of de vrouwenafstand en de mannenafstand bij ver- en hoogspringen).

De onderzoekers ontdekten een patroon in de snelheid van de vrouwelijke inhaalslag bij verschillende onderdelen, er waren twee duidelijk verschillende trends waar te nemen. Bij zes onderdelen (100 meter sprint, hoogspringen, verspringen, en de zwem-en schaatsonderdelen) verliep de GWRR-toename volgens een rechte lijn, die de afgelopen jaren afvlakt. Bij de vier andere onderdelen, (800 meter sprint, hink-stap-sprong, marathon en polsstokhoogsrpingen) zagen de onderzoekers dat de toename van de GWRR-ratio verliep volgens een S-vormige curve: de inhaalslag van de vrouwen verliep eerst heel snel, en vlakt daarna ook af (zie in onderstaand plaatje).

  

Figuur 1 van het artikel: links een lineaire toename van de GWRR, rechts een S-vormige curve, in beide curves is de afvlakking duidelijk te zien.

Dit verschil tussen een lineaire en S-vormige toename is volgens de onderzoekers economisch te verklaren. Bij veel sporten heeft het namelijk behoorlijk lang geduurd voordat vrouwen mee mochten doen met de olympische spelen. Marathonlopen, bijvoorbeeld, werd pas in 1984 een Olympisch onderdeel voor vrouwen, de hink-stap-sprong in 1996 en polsstokhoogspringen pas in 2000. Dit zijn precies de onderdelen die een S-vormige toename in GWRR laten zien. Pas jaren na de sociale acceptatie van deze sporten voor vrouwen werd de snelle toename geobserveerd.

De onderzoekers maakten vervolgens een “human capital model”, dat in de economie veelvuldig wordt gebruikt om salarisverschillen tussen mannen en vrouwen te verklaren. Dit houdt in dat pas als het sociaal geaccepteerd wordt voor vrouwen om deel te nemen aan bepaalde activiteiten (zoals betaald werk, of een marathon lopen), er eerst slechts een aantal vrouwen dit echt gaat doen. Pas later volgt de grotere massa. Er is investering (“human capital”) van een hele groep nodig is om tot een topprestatie van één persoon te komen. Daarom zijn er meerdere jaren nodig om de werkelijke inhaalslag te voltooien. In het geval van sport kun je denken aan specifieke trainingsprogramma’s voor vrouwen, wetenschappelijk onderzoek naar prestaties van vrouwen en toeapassing hiervan in de training. Zo duurt het dus vele jaren nadat de eerste vrouw een marathon loopt, voordat vrouwen over de hele linie beter gaan presteren.

De onderzoekers berekenden aan de hand van dit model hoe lang het zou duren na het toestaan van een sport voor vrouwen tot er nieuwe wereldrecords gebroken zouden worden. Voor het polsttokhoogspringen komen ze precies uit bij de jaren die het duurde van de invoering van de sport voor vrouwen tot het afvlakken van de S-curve, kortom, het moment dat de GWRR-ratio niet meer verder toeneemt.

Dus, concluderen zij, nu de sociale verschillen tussen mannen en vrouwen bij de meeste sportonderdelen zijn weggevallen en er genoeg jaren overheen zijn gegaan voor vrouwen om zich optimaal te ontwikkelen, zullen de verschillen tussen mannen en vrouwen niet meer kleiner worden. Dus in 2156 zal er gewoon een man de 100 meter sprint winnen, helaas.

Lees het originele artikel hier en het persbericht van de Universiteit van Maastricht hier.

Dit artikel verscheen in de Tribune, het clubblad van triatlonvereniding GVAV te Groningen en op Sync

Stapelgek onderzoek (recensie)

NRT-recensie: Je reinste wetenschap

• DOOR: EVA TEULING - NOORDERLICHT RECENSIE TEAM

mens & maatschappij

Slankmakende chocola, de voorspellende waarde van je vingerverhoudingen, toevalligheden aanzien voor trends: in 'Je reinste wetenschap' legt Hans van Maanen de vinger op zwakke plek van allerlei wetenschappelijk onderzoek.

Wetenschapsjournalist Hans van Maanen schrijft sinds 2003 de columnreeks ‘twijfel’ in de Volkskrant, waarin hij wetenschappelijk onderzoek beschrijft dat slecht is uitgevoerd, eigenlijk geen resultaat heeft opgeleverd, of door persvoorlichters veel mooier gemaakt wordt dan het eigenlijk is. Naast het recente geval Diederik Stapel, die met zijn nep-onderzoek de wetenschap en de media jarenlang voor de gek hield, zijn er nog veel meer voorbeelden van slecht onderzoek. Hans van Maanen maakt er werk van: hij zoekt de originele publicaties erbij, rekent de sommetjes na en houdt tabellen en grafieken scherp tegen het licht. En komt zo vaak tot héél andere conclusies dan persvoorlichters van universiteiten en andere wetenschapsjournalisten.

Door zijn columns in de Volkrant is een 'Hans-van-Maanentje' in de journalistiek een eufemisme geworden voor onderzoek dat slecht is of te mooi om waar te zijn. In 39 columns, waarvan er een aantal eerder in de Volkskrant verschenen, kijkt Van Maanen naar onderzoek over dierenmishandeling, de frequentie van ongelukken bij regen, middagdutjes, het verband tussen baby’s en ooievaars, vrouwentranen, diëten, orgaandonaties, tandenpoetsen en de wijs-ringvinger-verhouding. Waarbij we meestal leren dat conclusies niet altijd zo duidelijk zijn ze als in de media worden weergegeven.

Chocolade-onzin
Om de inhoud van het boek niet weg te geven, een voorbeeld dat na het verschijnen van het boek in de Volkskrant stond. De University of San Diego verstuurde in maart een persbericht met de titel 'Regular chocolate eaters are thinner'. Daar hadden (wetenschaps) journalisten in landen waar chocola en obesitas volop aanwezig zijn wel oor naar. Het persbericht werd in talloze media aangehaald – op de ene plek wat subtieler dan op de andere - en op twitter stond het dagenlang bol de blije vrouwen.

Maar de werkelijkheid – doorgelicht door een Amerikaanse arts en blogger die vond dat er een (chocolade)geurtje aan het onderzoek zat – was anders. Het ging om te dikke mensen, waarvan gevraagd werd hoeveel van bepaalde voedingsmiddelen, waaronder chocola, ze consumeerden. Ook werden BMI en lichamelijke activiteit gemeten, daar werd wat statistiek op lostgelaten, en dat was alles. Ook Hans van Maanen schreef in de Volkskrant dat het ‘onderzoek dunner was dan de chocolade-eters’. Maar waarschijnlijk heeft alle media-aandacht al zoveel impact gehad dat de terechtwijzingen van Hans van Maanen niet meer konden voorkomen dat men zich massaal op chocola stortte.

Dit soort onderzoek, waarvan de lezer de resultaten op zichzelf kan ‘toepassen’ wordt snel opgepikt door journalisten. Maar ook persvoorlichters en wetenschappers weten dat ze met een leuke, herkenbare conclusie een grotere kans hebben om het nieuws te halen. Het boek is een heerlijke bloemlezing van dit soort onderzoek.

Getallen en statistiek
Veelal draait om het (verkeerd) interpreteren van getallen en statistiek. Zo leren we dat de ring-wijsvinger-verhouding (WRV) die gekoppeld is aan een keur van eigenschappen zoals academische prestaties, mondkanker, roeiprestaties of een aantrekkelijk gelaat, en bij mannen onder invloed staat van testosteron, gewoon heel variabel is. Want, zo rekent Van Maanen voor, de variatie in de WRV tussen de verschillende studies is veel groter dan de verschillen van WRV die binnen één studie als ‘significant verschillend’ werden gezien.

Ook leert Van Maanen ons het verschil tussen clusters van gebeurtenissen en een trend: als je met een gewone dobbelsteen vier keer achter elkaar zes gooit, is dat geen trend; wanneer je vaak genoeg blijft gooien zal het gemiddelde toch uitkomen op 3,5. Dat er binnen één jaar twee keer een “familiedrama” voorkomt in een stad, is dus geen trend die veroorzaakt wordt door kopieergedrag, maar gewoon ongelukkig toeval. Net zomin als het meer voorkomen van ooievaars in een stad verband houdt met meer geboortes.

Vaak gaat het ook mis met verhoogde of verlaagde kansen op ziektes en genezing. Als de kans op genezing 0,1% is (dus één op de 1000 personen geneest), en een interventie deze kans verhoogt naar 0,2%, genezen nog steeds maar heel weinig mensen. De káns op genezing wordt echter maar liefst twee keer zo groot. Dat is dan ook de titel van het persbericht, en de dikke krantenkop, en dat is wat mensen zullen onthouden.

Belangrijke conclusies
Hiernaast worden in het boek belangrijke wetenschappelijke conclusies onder de loep genomen. We leren dat mensen die met pensioen gaan, minder vaak naar hun werk fietsen; dat saaie scholen leiden tot meer cannabisgebruik; en dat het écht niet uitmaakt of een zwangere vrouw op haar linker- of rechterzij slaapt. Met prachtige oneliners maakt van Maanen gehakt van zulke conclusies. Zo schrijft hij dat ‘hartinfarcten meer voorkomen in een groep mannen met grijze haren dan in een groep mannen met zwarte haren’ (als je de onderzoeksgroepen goed kiest krijg je altijd wel een verschil). En met de uitspraak ‘de conclusie valt toch wel te trekken dat er geen conclusie te trekken valt’ weet je als lezer dat het écht niet pluis is.

De boosdoeners, volgens van Maanen, zijn er meerdere: onderzoekers zelf, die graag resultaten willen, persvoorlichters, die hun eigen universiteit in het nieuws willen brengen en journalisten die hun werk niet goed doen. Op dat laatste zul je Van Maanen niet makkelijk betrappen: een groot deel van het boek bestaat uit verantwoording van alles wat hij schrijft.

De take-home-message van het boek is dat ‘gewaarschuwd voor waarschuwingen een mens voor vier telt’. Kortom: als onderzoek te mooi lijkt om waar te zijn, dan is het dat vaak ook. Een zeer vermakelijk boek, waar je veel van kunt leren, waarin helaas wetenschappers en persvoorlichters er niet al te goed vanaf komen, en waarin Van Maanen concludeert dat wetenschapsjournalistiek het mooiste vak ter wereld is, als je het tenminste goed doet. En daar ben ik het helemaal mee eens.

---------

Titel: Je reinste wetenschap - Over gezondheid, veiligheid en andere onzin
Auteur: Hans van Maanen
Uitgeverij: Contact, 2012
paperback, 216 pagina's, 16,95 euro
ISBN: 9789025438586

Ook vogels gebruiken straattaal

Het toenemende lawaai in alsmaar voller wordende steden zou ergernissen, slaapproblemen, oorsuizen en leerproblemen veroorzaken. Daarnaast zou het ook tot hoge bloeddruk en hart-en-vaatproblemen kunnen leiden. Genoeg redenen om naar een dorp te verhuizen waar je de vogeltjes nog wél hoort fluiten.

Verrassenderwijs blijken niet alleen mensen last te hebben van het lawaai, ook vogels moeten zich aanpassen aan geluiden in de stad. Om een vrouwtje te bemachtigen, om een ander mannetje uit je territorium te jagen, werkelijk voor alle vogelcommunicatie is kwetteren belangrijk. In een rumoerige stad kan het echter knap lastig worden een vrouwtje te bemachtigen als er net een vrachtwagen langsrijdt. Mensen gaan dan wat harder praten, maar de wikruingors, een klein vogeltje uit Noord-Amerika heeft hier een veel slimmere oplossing voor bedacht.

Luis Baptista, een vogelonderzoeker uit de VS, had in de 70’er jaren op verschillende plaatsen in San Francisco het gekwetter van deze veel voorkomende vogeltjes opgenomen. Hij ontdekte drie dialecten: één in de stad en twee daarbuiten. Een onderzoekster uit Louisiana, Elizabeth Derryberry, herinnerde zich dit onderzoek en wilde weten of de vogeltjes door het toenemende stadslawaai anders waren gaan zingen. Na een lange zoektocht vond ze in 2003 de geluidsbanden terug. Ze bleken goed bewaard te zijn gebleven, wat een schat aan informatie zou opleveren voor de onderzoekers.

Elizabeth bezocht vervolgens dezelfde plekken in de stad en nam wederom het gezang van de vogeltjes op. Vervolgens vergeleek ze de toonhoogtes van de oude en nieuwe liedjes en ontdekte dat de moderne vogelzang minder lage en meer hoge tonen bevatte dan het ouderwetse deuntje. Ook waren de drie verschillende dialecten gereduceerd tot twee: één in de stad en één daarbuiten. Alleen bij het stadsdialect waren de tonen hoger geworden, wat volgens de onderzoekers onder druk van het toenemende stadgeruis zou hebben plaatsgevonden.

Derryberry wilde meer weten van deze bijzondere aanpassing van de witkruingorsen aan de stad. Met onderzoekers van het Smithsonian Migratory Bird Center in Washington DC heeft ze nu de stadsgeluiden in San Franscisco geanalyseerd. Aan de hand van het aantal auto’s dat de Golden Gate brug passeerde kwamen ze, niet geheel onverwacht, tot de conclusie dat er tegenwoordig inderdaad meer achtergrondruis is dan in de 70’er jaren. Dit geruis bestaat voornamelijk uit lagere tonen, en dat zijn nu precies de tonen die ontbreken in het moderne gezang van de witrkuingors! De vogels lijken dus hoger te zijn gaan kwetteren om de lage tonen te overstemmen.

Maar nu de meest spannende vraag van het nieuwe onderzoek: zouden de moderne vogels hun lager kwetterende voorouders nog kunnen verstaan? Daarvoor zochten de onderzoekers de witkruingorsen op midden in San Francisco. Gewapend met een iPod-shuffle met oude en nieuwe vogelgeluidjes en een speaker werden 20 mannelijke vogels aan hun experiment onderworpen.

Wat bleek: miscommunicatie alom. Vogels benaderden minder snel de rivaal (in dit geval dus een speaker), en waren minder geneigd om terug te kwetteren als de historische deuntjes werden afgespeeld. Kortom, de witkruingorsen herkenden alleen de moderne geluiden als die van soortgenoten. De historische geluiden lieten de vogels koud, het had net zo goed een andere vogel kunnen zijn. In plaats van de stad te verlaten en naar het dorp te trekken, blijft de witkruingors dus lekker in de stad en past zich aan door gewoon een toontje lager te zingen.

Dit artikel verscheen in de Groene Amsterdammer voor Sciencepalooza

Elektrofysiologie op zolder

Wij zijn ons brein, De Vrije Wil Bestaat Niet, Onverklaarbaar bewoond,Het puberende brein... Slechts een kleine greep uit het aanbod van Nederlandse hersenboeken. De populariteit van deze boeken maakt duidelijk dat de hersenen een hot topic zijn: iedereen wil graag weten hoe ze werken. Maar wie deze boeken leest snapt nog steeds niet écht wat er zich in onze pudding van anderhalve kilo afspeelt. Want dat is een complex geheel van electrische stroompjes, chemische signalen en biologie.

Hersenonderzoekers bestuderen de hersenen met verschillende technieken. Eén zo’n techniek is elektrofysiologie, gebaseerd op het feit dat signaaloverdracht in zenuwcellen plaatsvindt met elektriciteit. In een laboratorium kan de elektrische activiteit van individuele hersencellen gemeten worden. Uit ervaring weet ik dat het machtig interessant is om dit te zien en de hersencellen tegen je te zien “praten”. Maar de opstellingen om zulke elektrofysiologische experimenten te doen zijn enorm groot en ontzettend duur en dus slechts weggelegd voor onderzoekers. Jammer eigenlijk, want als de lezers van hersenboeken beter zouden willen begrijpen hoe de hersenen werken, zouden ze dit eigenlijk zelf ook moeten doen. Maar door de complexiteit van de opstellingen blijft voor het gewone publiek electrofysiologie een mysterieuze techniek.

Maar de basis van deze experimenten is eigenlijk helemaal niet zo ingewikkeld. En zoals je ook niet alle kneepjes van de scheikunde hoeft te weten om plezier te hebben met een scheikundedoos, kan elektrofysiologie ook een stuk simpeler. Dat dachten ook de oprichters van het bedrijfje BackYard Brains. Zij ontwikkelden de “SpikerBox”, een apparaatje waarmee iedereen activiteit van zenuwcellen kan meten, thuis of op school, te koop vanaf 100 dollar.

Normaal gebruiken onderzoekers levende hersencellen van een proefdier of in een preparaat van de hersenen om de elektrische activiteit in deze cellen “live” te bekijken. De electriciteit wordt gemeten met electrodes, en met behulp van een oscilloscoop vertaald in geluid. Ook kunnen de signalen naar een computer gestuurd worden, waar dan een grafiek te zien, waarin piekjes voorkomen wanneer de elektrische activiteit hoog is, de zogenaamdespikes. Door veranderingen in activiteit onder invloed van bijvoorbeeld chemicaliën en temperatuur te meten is al veel bekend geworden over de werking van onze hersenen.

Dit is ook de basis van de SpikerBox. Het gebruik hiervan is vrij simpel, laten de makers in een extreem melig filmpje (aanrader) zien. Men neme een kakkerlak of sprinkhaan, verdooft deze door hem een kwartier in de vriezer te leggen en knipt een poot van het beestje af (wees niet bang, die groeien weer aan). Dit pootje prik je op een stukje kurk, en hierin steek je de twee elektrodes van de SpikerBox. Onmiddellijk hoor je, versterkt door de oscilloscoop, de achtergrondruis van de actieve zenuwen in de poot. Door het pootje aan te raken met een pen of tandenstoker, hoor je dat de zenuwcellen reageren door meer activiteit (en dus meer geluid) te genereren. Je kunt de SpikerBox ook aansluiten op een computer of op een iPhone, en de spikes voor je neus zien opdoemen.

In een wetenschappelijk artikel in PloS ONE beschrijven de makers het gebruik van de SpikerBox op een middelbare school in de VS. De leerlingen bouwden hun eigen opstelling en deden echte experimenten. Ze keken bijvoorbeeld naar het effect van nicotine op de activiteit van de zenuwcellen, en leren zo spelenderwijs wat drugs met je hersenen doen. Ook voor gebruik op de knutselzolder of in de garage is de SpikerBox zo een welkome aanvulling op de scheikundedoos of microscoop. Zo kan iedereen spelen met elektrische activiteit in zenuwcellen.

Dit artikel verscheen op Sciencepalooza

Dead by spinning?

Liefhebbers van spinning opgepast: laat vooral je bloed niet onderzoeken na een zware training. De dokter zou je zo kunnen laten opnemen omdat hij denkt dat je net een hartaanval hebt gehad! Onderzoek van Zweedse wetenschappers laat zien dat een klein uurtje zweten op een fiets leidt tot een verhoogd niveau van bepaalde hartenzymen, vergelijkbaar met een hartaanval.

Wanneer iemand met hartklachten bij de dokter komt, worden van een aantal stoffen (biomarkers) in het bloed, onder andere van het hartenzym troponine T, de niveaus gemeten. Wanneer iemand een hartaanval heeft gehad, ontstaat er onherstelbare schade aan hartspiercellen. Deze cellen sterven af, en de stoffen uit deze cellen, waaronder troponine T, worden afgescheiden. Door te meten hoeveel troponine T er aanwezig is in het bloed, kan worden vastgesteld of iemand een hartaanval heeft gehad of niet. Dit is belangrijk voor het in gang zetten van de juiste behandeling.

Het was al bekend dat het beoefenen van intensieve, langdurige duursporten zoals (ultra)marathons en triatlons kunnen leiden tot hogere waarden van zulke biomarkers. Soms worden de waarden zo hoog dat het lijkt op wat gemeten wordt bij een hartaanval. Maar omdat het om elite-sporters zullen artsen die diagnose niet snel stellen. Het was echter nog nooit bepaald of dit soort effecten ook optreden bij gewone recreatieve sporters. De onderzoekers onderzochten dit verschijnsel nu bij 10 jonge, gezonde mannen en vrouwen, met behulp van een veel beoefdende sport: spinning.

Voor en na een spinning-sessie van een klein uurtje werd bloed afgenomen bij de proefpersonen. De onderzoekers de bloedwaarden vlak voor en vlak na het sporten. Het bleek dat inderdaad het niveau van onder andere het hartenzym troponine T enorm was toegenomen, bij twee mensen zelfs zó hoog dat het boven het niveau van een hartaanval uit kwam. Deze mensen voelden zich echter kiplekker. Dezelfde meting werd 24 uur later nog eens werd gedaan, en bij de sporters was er geen verschil in bloedwaarden meer te zien vergeleken met voor het sporten. Echter, bij mensen met een hartaanval zijn er tot 1-2 weken later nog steeds verhoogde waardes te zien.

Dit is een groot verschil waar artsen op moeten letten bij het stellen van een diagnose, zeker nu blijkt dat bij gewone, recreatieve sporten, waar veel mensen aan deelnemen, al hoge waarden van hartenzymen te meten zijn. De onderzoekers pleiten dus voor een voorzichtige diagnose, en raden artsen aan om ook andere biomarkers te meten, die niet veranderden tijdens het experiment. Anders hebben we straks duizenden extra hartpatiënten per jaar.  


Dit artikel verscheen in de Tribune, het clubblad van triatlonvereniging GVAV te Groningen

Onsterfelijke platwormen?

Als je het hoofd afsnijdt van de platworm Schmidtea mediterranea, gaat deze worm niet dood maar groeit er in 7 dagen een nieuw hoofd aan de staart, compleet met hersenen. Ook vanuit het afgesneden hoofd groeit een nieuwe staart en zo heb je dus twee wormen, die genetisch identiek zijn (een kloon van elkaar dus). Dit kun je oneindig herhalen, en iedere keer kunnen de wormen zich weer herstellen. Een onderzoeker van de Universiteit van Nottingham, Dr. Aziz Aboobaker, sneed jaren geleden een worm in stukjes en heeft nu bakken vol wormen, die uit die ene worm zijn ontstaan (zie dit filmpje). Dit proces, waarbij uit een stukje worm een hele nieuwe ontstaat, heet regeneratie.

Voor regeneratie zijn stamcellen nodig, die de platwormen volop hebben. Stamcellen zijn speciale cellen die zich kunnen ontwikkelen tot nieuw weefsel. Volwassen mensen hebben maar een beperkte hoeveelheid stamcellen; zoals bloedstamcellen in het beenmerg waardoor bloed kan vernieuwen, en hersenstamcellen die nieuwe zenuwcellen aanmaken. Echter, volwassen menselijke stamcellen kunnen maar één nieuw soort weefsel te maken, een bloedstamcel kan alleen bloedcellen maken. Ook regeneratie van een heel lichaamsdeel kunnen we als zoogdier niet, slechts vanuit een bevruchte eicel kan elk weefsel ontstaan. Weefsel gevormd uit stamcellen is ook altijd een beetje “ouder”, wat bijvoorbeeld bij de huid duidelijk te zien is. Bij de platwormen kan regeneratie vanuit stamcellen echter oneindig doorgaan zonder dat veroudering optreedt. De platwormen sterven in de natuur ook nooit aan een hoge leeftijd, maar alleen door predatie of voedseltekort. Wat is hun geheim?

Dr. Aboobaker maakte in 2008 een filmpje, “Immortal Worms”, waarin hij vertelt over deze bijzondere eigenschap van zijn proefdieren. Het filmpje werd meer dan 100.000 keer bekeken, en de  vele vragen van de voornamelijk niet-wetenschappelijk geschoolde  lezers inspireerden Aboobaker om het mechanisme van hun onsterfelijkheid tot in detail uit te zoeken. Hij kwam uit bij telomeren.

Telomeren zijn de eindjes van chromosomen, die het DNA beschermen, zoals de plastic stukjes aan het einde van schoenveters. Bij iedere celdeling worden deze “beschermkapjes” iets korter, en na vele celdelingen zullen ze uiteindelijk helemaal verdwijnen. Een enzym, telomerase,  kan die uiteindjes weer langer maken, maar dit enzym werkt bij zoogdieren alleen tijdens de vroege ontwikkeling. Bij normale celdelingen, zoals ook bij volwassen stamcellen, krijgen chromosomen dus steeds kortere telomeren. Dit is de biologische basis achter veroudering, een ontdekking die in 2009 de Nobelprijs voor de geneeskunde kreeg.

Aboobaker vermoedde dat het geheim van de platwormen in dit systeem zat. Hij ontdekte een worm-versie van telomerase, dat zorgt dat de telomeren lang blijven, en het DNA dus beschermd. De wormen kunnen de activiteit van dit enzym opschroeven tijdens de regeneratie van een nieuw hoofd of staart. Hierdoor zorgen ze er dus voor dat hun telomeren niet steeds korter worden. In een laboratorium betekent dit dat ze oneindig kunnen blijven leven.

Dat is fijn voor die wormen, maar hebben wij er ook wat aan? Waarschijnlijk wel, maar nog niet op korte termijn. Vooral voor mensen met een zeldzame erfelijke ziekte, die nauwelijks telomerase aanmaken en daardoor heel snel verouderen, zou een geneesmiddel gebaseerd op het systeem van de platworm nuttig zijn.  Maar voor gewone mensen blijft een eeuwig leven voorlopig iets om alleen maar van te dromen.

Dit artikel verscheen in de Groene Amsterdammer voor sciencepalooza